• Blogs
  • Platform
  • Eems-Dollard: samenwerken aan ecologie, economie en waterveiligheid in een uniek natuurgebied

Eems-Dollard: samenwerken aan ecologie, economie en waterveiligheid in een uniek natuurgebied

    Fieke Meijer
    • Iedereen (publiek zichtbaar)
    • 311
    Door Fieke Meijer in de groep Platform 67 dagen geleden
    Eems-Dollard: samenwerken aan ecologie, economie en waterveiligheid in een uniek natuurgebied

    De Nederlandse delta herbergt unieke natuur.  Dit gebied – van de Noordzee, de Waddenzee en het IJsselmeer tot de zuidwestelijke delta en de grote rivieren – is niet voor niets onderdeel van Natura 2000, het Europese netwerk van beschermde natuurgebieden. Het is een oer-Hollands landschap dat wordt gevormd door typische getijdennatuur. Dit maakt het gebied een bijzondere plek voor veel vogels, planten en dieren. Een plek die bijdraagt aan ons welzijn en aan onze economie. Een plek waar mensen de natuur willen beschermen, beleven en benutten. Een gebied ook waarin natuur, veiligheid en economie onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.

    Het LIFE IP Deltanatuur programma zoekt naar manieren om het belang van natuur te koppelen aan deze activiteiten. Naar manieren om elkaars ambities te versterken in plaats van te verstoren. Samen met alle partners – overheid, natuurorganisaties, waterbeheerders en bedrijven – geven we een impuls aan de ontwikkeling van waardevolle deltanatuur in Nederland. In LIFE IP Deltanatuur experimenteren en leren we door middel van veldprojecten. Het is de bedoeling dat deze veldprojecten inspirerende voorbeelden vormen waarin ecologische en economische belangen hand in hand gaan. Het Programma Eems-Dollard 2050 is één van deze veldprojecten. 

    Natuurgebied met aangrenzende industriegebieden

    Het Programma Eems-Dollard 2050  focust zich op een uniek natuurgebied: het is één van de laatste plekken in Nederland waar zoet water (uit de Eems-rivier) en zout water van een rivier (de Dollard, een zeearm van de Waddenzee) samenkomen. Maar het ligt ook naast belangrijke industriegebieden: de Eemshaven en Delfzijl (Oosterhorn) en de Emden zeehaven in Duitsland. De Eemshaven maakt een snelle omslag tot nationale energiehaven door en de sterke chemiesector in Delfzijl vergroent in hoog tempo. Dit zijn positieve ontwikkelingen, maar deze hebben nu nog wel flinke gevolgen voor de omringende natuur.

    Veel slib

    Door de inpoldering van de gebieden rondom de Eems en de Dollard is er namelijk weinig ruimte overgebleven waar slib kan bezinken. Daarnaast wordt continu gebaggerd om de vaargeulen van de Eems om de schepen doorgang te kunnen blijven geven. Hierdoor is het water dat naar het land toe stroomt (de vloedstroom) nu veel sterker dan het water dat terug naar zee stroomt (de ebstroom) en blijft er meer slib in de Eems-Dollard, terwijl er minder kan bezinken.

    Gevolgen voor de visstand

    Door de grote hoeveelheden slibdeeltjes in het water wordt het voedselweb aangetast waardoor er minder vissen en andere waterdieren in het Eems-Dollard-gebied kunnen leven. Daarnaast zijn er te weinig geleidelijke overgangen tussen zoet en zout water, maar ook tussen land en water. Het gebrek aan geleidelijke overgangen tussen zoet en zout water belemmert trekvissen die afhankelijk zijn van zoet en zout water, bijvoorbeeld als vissen in zee leven maar in het zoete water van het binnenland paaien. Ook ontbreekt het aan plekken voor jonge vissen om op te groeien. Het gevolg is dat de visstand onder druk staat en ook vogels er geen geschikte broed- en rustplaatsen vinden. Als er geen maatregelen genomen worden, gaat de bijzondere natuurlijke kwaliteit van de Eems-Dollard verloren.

    Handen ineen

    Daarom is het Programma Eems-Dollard 2050 gestart. Hierin hebben overheden, bedrijven en natuurorganisaties de handen ineen geslagen om zo de natuur, economie en leefbaarheid van dit bijzondere gebied te versterken. Zodat er een plek ontstaat waar natuur en industrie hand in hand kunnen gaan. Het Programma Eems-Dollard 2050 is een project van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, de provincie Groningen en de ministeries van Economische Zaken en Klimaat en Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit. Mede met behulp van het programma LIFE IP Deltanatuur wordt gewerkt aan versterking van de samenwerking tussen de betrokken partijen inclusief Duitse partners.

    LIFE IP Deltanatuur: bijdrage aan verbeterde samenwerking

    Binnen het Programma Eems-Dollard wordt gezocht naar integrale oplossingen voor problemen en wordt geprobeerd om de kansen en functiecombinaties tussen verschillende projecten in het gebied zoveel mogelijk te benutten. Eems-Dollard is onderdeel van LIFE IP Deltanatuur en werkt samen in het realiseren van de gezamenlijke doelstellingen: een betere samenwerking, eigenaarschap en een integrale aanpak voor een robuuste natuur. Vanuit LIFE IP Deltanatuur bieden we voor het Programma Eems-Dollard 2050 (financiële) ondersteuning bij de samenwerking tussen de verschillende partijen die actief zijn in het gebied. Naast het stimuleren van de nationale samenwerking op verschillende niveaus, is ook versterking van de internationale samenwerking met de aangrenzende Duitse deelstaat Nedersaksen een belangrijk thema.

    Met als beoogd resultaat het opbouwen van onderling vertrouwen, het realiseren van een verbeterde samenwerking op alle niveaus en het beschouwen van de kwaliteitsverbetering van de Eems-Dollard als een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Zodat de ecologische doelen sneller en beter gehaald kunnen worden, waaronder het behoud en herstel van wadplaten en kwelders, van vogelpopulaties (met name broedvogels) en van vismigratie.

    Concrete acties in het veld

    De samenwerking tussen de verschillende partijen heeft vanuit het Programma Eems-Dollard 2050 al geleid tot concrete acties. Acties die de bijzondere natuur in de Eems-Dollard herstellen en beschermen en een positieve uitwerking hebben op de regionale economie. Deze acties zijn gericht op drie pijlers:

    • Vitale kust
      Het creëren en herstellen van natuurlijke leefgebieden langs de randen van de Eems-Dollard in combinatie met dijkversterkingen en creatie van plekken waar slib kan bezinken.

    • Nuttig toepassen van slib
      Om de hoeveelheid slib in het water te verminderen, is besloten om actief slib aan het water te onttrekken. Het streven is om vanaf 2022 minimaal een miljoen ton slib per jaar uit de Eems-Dollard te halen. Om dit kosteneffectief te kunnen realiseren, wordt gezocht naar nuttige toepassingen van dit slib. Dit wordt bijvoorbeeld gedaan in de dijkversterking of het ophogen van landbouwgronden. Daarnaast zijn er proeven gaande om bouwblokken van slib te persen.

    • Hydromorfologische verbeteringen
      Omdat nog steeds niet helemaal duidelijk is hoe de werking van het systeem van het Eems-estuarium nu precies in elkaar zit, is het nodig om verder onderzoek te doen. In het deelprogramma Hydromorfologische Verbeteringen worden daarnaast mogelijke maatregelen onderzocht om de problemen structureel op te lossen.

    Een voorbeeld van een concrete actie waarbij bovenstaande pijlers op een unieke manier gecombineerd worden, is die van de pilot Kleirijperij in Delfzijl.

    Van slib naar klei

    In de pilot Kleirijperij onderzoekt een consortium van Rijkswaterstaat, de provincie Groningen, Groningen Seaports, het waterschap Hunze en Aa’s, het Groninger Landschap en EcoShape verschillende manieren om slib om te vormen tot klei. In de Kleirijperij rijpt het slib tot klei door processen als ontwatering, ontzilting en oxidatie. De pilot Kleirijperij heeft verschillende proefvakken zodat verschillende varianten van rijping getest kunnen worden. In 2021 moet de klei voldoende gerijpt en bruikbaar voor toepassing zijn.

    Door slib uit de Eems-Dollard te halen en om te zetten in klei, ontstaat een win-win situatie: de waterkwaliteit van de Eems-Dollard verbetert en er komt klei beschikbaar voor het versterken van dijken, het ophogen van landbouwgrond en voor het persen van bouwblokken. In de toekomst zijn langs de Eems-Dollardkust meer dijkversterkingen gepland waarvoor klei nodig is.

    Deze kennis is zeker ook internationaal van waarde aangezien ook riviermondingen elders in de wereld kampen met slib-problematiek.

    Van slib naar klei naar zeedijkversterking

    Een voorbeeld van het gebruik van de klei voor dijkversterking is het demonstratieproject De Brede Groene Dijk dat door het waterschap Hunze en Aa’s wordt uitgevoerd.  Als deze zeedijk op een traditionele manier zou worden versterkt, zou de grasbekleding worden vervangen door asfalt. In dit project kiest men er echter voor een meer natuurlijke dijk te realiseren, een dijk met een flauw talud voorzien van een dikke laag klei en begroeid met gras: een brede groene dijk. 

    Voor het omvormen van de bestaande dijk tot een brede groene dijk is 1,7 miljoen kubieke meter klei nodig. De klei komt uit de nabije omgeving door slib te onttrekken uit de omliggende kwelders, uit de Polder Breebaart en uit het Zeehavenkanaal van Delfzijl. Dit slib wordt vervolgens gerijpt tot klei, onder andere door de hierboven beschreven Kleirijperij in Delfzijl.

    Deze demonstratiedijk wordt van 2021 tot 2024 getest en gemonitord voordat duidelijk is of het voldoende sterk is om de hele zeedijk op deze manier aan te kunnen passen. Zijn de uitkomsten positief, dan wordt de gehele zeedijk (van de Johannes Kerkhovenpolder tot aan de Dollard, totaal 12,5 kilometer) omgebouwd tot een brede groene dijk.

    Ruimte voor de kluut

    Eén depot voor het opslaan van het slib voor de kleirijperij komt op de kwelders van de Dollard, voor slib uit de polder Breebaart. Bij het onttrekken van het slib uit de kwelders ontstaat een plas met een eiland. Midden in dit eiland is een eiland aangelegd waar kluten kunnen broeden, zonder dat zij gestoord worden door bijvoorbeeld vossen. Dit draagt bij aan een verhoging van het broedsucces; momenteel broeden er ruim 250 klutenparen, een mooi resultaat.

    Deze “klutenplas” staat in verbinding met de Dollard zodat het slib bij eb en vloed kan in- en uitstromen. Op deze manier werkt de klutenplas als een slib-invang en draagt zo bij aan de vermindering van vertroebeling van de Eems-Dollard.

    Gezamenlijke aanpak leidt tot concrete resultaten op meerdere vlakken

    Het Programma Eems-Dollard 2050 is een inspirerend voorbeeld van de voordelen van een gezamenlijke aanpak van natuurbeheer, waterveiligheid en economische ontwikkeling. Waarbij op meerdere niveaus intensief wordt samengewerkt door overheden, natuurorganisaties en bedrijfsleven om complexe uitdagingen op ecologisch en economisch gebied aan te pakken. Met als resultaat dat er actief gewerkt wordt aan de vermindering van het slib in het water, de waterkwaliteit kan herstellen, het gewonnen slib via rijping als klei gebruikt kan worden voor dijkversterking en er ruimte gecreëerd is voor herstel van de klutenpopulatie. 

    • Wil je meer weten over het Programma Eems-Dollard 2050? Klik dan hier
    • Wil je meer weten over de Kleirijperij-pilot? Klik dan hier
    • Wil je meer weten over de Brede Groene Dijk? Klik dan hier

    Ben je benieuwd naar andere veldprojecten waarin gewerkt wordt aan de ontwikkeling van waardevolle deltanatuur in Nederland? Schrijf je dan in voor de LIFE IP Deltanatuur nieuwsbrief. Periodiek zullen we je hierin informeren over bijzondere projecten en over de ontwikkelingen in het LIFE IP Deltanatuur programma.

    Bron: Programma Eems-Dollard 2050
    Fotocredits: Eems-Dollard 2050, RVO, Eems-Dollard 2050

    Reageren is alleen mogelijk voor aangemelde gebruikers